Gabriel Garcia Marquez – E veja e Montielit

Kur vdiq Hoze Montieli, të gjithë provuan një ndjenjë lehtësimi sikur të kishin marrë hak, përveç të vesë së tij; por u deshën disa orë që të gjithë të bindeshin se ai kish vdekur me të vërtetë.

Shumë njerëz akoma nuk e besonin edhe pasi kishin parë kufomën mes jastëqeve e çarçafëve prej liri, futur në një arkivol të verdhë dhe të fryrë si pjepër. Ishte i rruar taze, veshur me të bardha dhe me çizme lëkure të llustrosura dhe në fytyrë i kishte rënë një hije e ti1lë, saqë kurrë më parë nuk ish dukur më i gjallë se tani. Ishte po ai Don Çepe Montieli i të dielave, duke dëgjuar meshën e orës tetë. Vetëm se në vend të kamzhikut, tani në duar kishte një kryq.

U desh që të mbyllnin me vida kapakun e arkivolit dhe ta fusnin në murin e mauzoleut të madh të familjes, që i gjithë fshati ta besonte dhe të bindej më në fund se ai nuk po shtirej si i vdekur.

Pas varrimit, e vetmja gjë që të gjithëve u dukej e pabesueshme, por jo të vesë së tij, ishte se Hoze Montieli kish vdekur nga shkaqe natyrore.

Ndërsa të gjithë prisnin që dikush ta bënte shoshë me thika prapa kurrizit në ndonjë pritë, e veja e tij ishte e sigurtë se do ta shikonte duke vdekur nga pleqëria në shtratin e tij, të rrëfyer te prifti dhe pa vuajtur shumë në agoni, tamam si një shenjtor modern. Gaboi vetëm në disa hollësi.

Hoze Montieli vdiq në shtratin e tij, një të mërkurë në orën dy pasdite, si pasojë e zemërimit megjithëse mjeku ia kish ndaluar. Por e shoqja priste gjithashtu që i gjithë fshati të merrte pjesë në varrim dhe shtëpia të mbushej plot e përplot me kurora lulesh sa të mos nxinte më. E megjithatë, në varrim morën pjesë vetëm bashkëpunëtorët e tij, komunitetet fetare dhe nuk pati kurora përveç asaj të administratës bashkiake.

I biri, që nga konsullata në Gjermani, si dhe dy të bijat, që nga Parisi, dërguan telegrame prej tri faqesh. Dukej ashiqare se ishin shkruar ashtu në këmbë, me penën që përdorin të gjithë në zyrën e postës, dhe se kishin grisur shumë formularë deri sa kishin gjetur ndonja 20 dollarë fjalë. Asnjeri nuk premtonte se do të vinte. Atë natë, në moshën 62 vjeç, teksa po qante me fytyrën ngjeshur pas jastëkut ku kish vënë kokën burri që e kish bërë të lumtur, e veja e Montielit, ndjeu për herë të parë shijen e hidhërimit. “Do të mbyllem përgjithmonë brenda katër mureve”, mendonte. “Për mua është njësoj sikur të më kishin futur në arkivol së bashku me Hoze Montielin. Nuk dua t’ia di fare më për këtë botë”. Ishte e sinqertë.

Ajo grua e brishtë, e sfilitur nga bestytnitë, e martuar që 20 vjeç sipas vullnetit të prindërve me pretendentin e vetëm që e lejuan ta shikonte nga më afër se 10 metra distancë, kurrë nuk kish qenë në kontakt të drejtpërdrejtë me realitetin. Tri ditë pasi nxorën nga shtëpia kufomën e të shoqit, e kuptoi, mes lotëve, se duhej të bënte diçka, por nuk mundi të përcaktojë drejtimin e jetës së saj të re.

Duhej nisur nga e para.

Ndër sekretet e panumërta që Hoze Montieli mori me vete në varr, ishte dhe kombinacioni i ndërlikuar i derës së kasafortës. Me zgjidhjen e këtij problemi u mor kryeplaku. Ai urdhëroi që kasafortën ta nxirrnin në oborr, mbështetur pas murit dhe, dy policë, nisën të shtien mbi bravën. Gjatë gjithë paradites e veja dëgjonte që nga dhoma e saj e gjumit, bataretë e mbytura që zbrazeshin herë pas here sapo kryeplaku jepte urdhër për zjarr me zë të lartë. “Edhe këtë e kishim mangut”, mendoi. “Pesë vjet duke iu lutur Zotit që të pushojnë të shtënat, ndërsa tani më duhet që të falenderoj ata që zbrazin pushkë brenda në shtëpinë time”. Atë ditë u lut me gjithë shpirt që të vinte vdekja e ta merrte, por ajo nuk erdhi. Kish nisur të kotej, kur një gjëmim i tmerrshëm tundi shtëpinë që nga themelet. U ish dashur që ta shpërthenin kasafortën me dinamit.

E veja e Montielit lëshoi një ofshamë.

Tetori i dukej pambarim me shiun që binte si litar dhe ajo e ndjente veten krejt të humbur, duke vozitur pa e ditur as vetë se ku nëpër çifligun e paanë por krejt të çorganizuar të Hoze Montielit.

Zoti Karmishael, shërbëtor i vjetër dhe i bindur i familjes, kish marrë përsipër që ta administronte.

Kur më së fundi iu çelën sytë dhe u përball me realitetin e vdekjes së të shoqit, e veja e Montielit doli nga dhoma e gjumit për t’u marrë me shtëpinë. E zhveshi nga çdo zbukurim, urdhëroi që mobiljeve t’u vihej një mbulesë e errët dhe vuri shiritë të zinj në portretet e të shoqit që vareshin nëpër mure. Gjatë dy muajve që kish qëndruar e mbyllur i ishte bërë zakon që të hante thonjtë me dhëmbë. Një ditë, me sytë e skuqur dhe të buhavitur nga të qarët, vuri re se zoti Karmishael hynte në shtëpi me çadrën hapur.

– Mbylleni atë çadër, zoti Karmishael, – i tha. – Pas gjithë këtyre fatkeqësive që na kanë rënë mbi krye, edhe këtë kishim mangët, që të hyni në shtëpi me çadrën hapur.

Zoti Karmishael vuri çadrën në një qoshe. Ishte një zezak plak, me lëkurë si të llustrosur, veshur me të bardha dhe me disa të çara me thikë që u kish bërë këpucëve, që të mos ia lëndonin kallot e këmbëve.

– E mbaj hapur që të thahet.

Për herë të parë që nga vdekja e të shoqit, e veja hapi dritaren.

– Pas gjithë këtyre fatkeqësive edhe ky dimër na duhej, – mërmëriti duke ngrënë me dhëmbë thonjtë e gishtave. – Duket sikur ky shi nuk do të pushojë kurrë.

– Nuk do të pushojë as sot dhe as nesër, – tha administratori. – Mbrëmë gjithë natën

nuk kam fjetur nga kallot.

Ajo kish besim tek parashikimi i motit nga ana e kallove të zotit Karmishael. Vështroi sheshin e shkretë, shtëpitë e heshtura, dyert e të cilave nuk u hapën për të parë varrimin e Hoze Montielit, dhe në atë çast e ndjeu veten krejt të pashpresë me thonjtë, me tokat pa kufi dhe me angazhimet e pafund që i la pas i shoqi dhe që ajo nuk do t’i kuptonte dot kurrë.

– Bota është ujdisur keq, – tha dhe nisi të qajë.

Ata që i erdhën për vizitë ato ditë, jo pa shkak mendonin se kish luajtur nga mendtë. Por ajo kurrë më parë nuk kish qenë më e kthjellët nga mendja sa tani. Që para se të niste kasaphana politike, ajo i kalonte paraditet e zymta të tetorit pranë dritares së dhomës së vet, duke ndjerë mëshirë për të vrarët dhe duke menduar se nëse Zoti nuk do ta kishte bërë pushim të dielën, do të kish patur kohë boll për të mos lënë këmbë njeriu të gjallë mbi dhè.

– Do ta ketë shfrytëzuar këtë ditë që të rregullojë punët e bëra keq, – thoshte. – Në fund të fundit, do të kishte kohë për të pushuar më vonë përjetësisht.

Ndryshimi i vetëm, pas vdekjes së të shoqit, ishte se në ato kohra ajo kishte arsye konkrete që në kokë t’i mblidheshin mendime të zymta.

Kështu, ndërsa e veja e Montielit tretej në dëshpërim, zoti Karmishael përpiqej të shpëtonte ekonominë e shtëpisë nga rrënimi. Punët nuk ecnin mirë. Tashmë, i lirë nga kërcënimet e Hoze Montielit, i cili me dhunë e terror monopolizonte gjithë tregtinë e atyre anëve, fshati po merrte hak. Në pritje të blerësve që nuk erdhën, qumështi u pre në bidonat e vendosur kapicë në oborr, mjalti u thartua nëpër calikë, ndërsa djathi zuri krimba në raftet e errëta të depos. Në mauzoleun e familjes, të zbukuruar me llampa elektrike dhe buste engjëjsh të bërë me material që dukej si mermer, Hoze Montieli paguante në varr për ato gjashtë vjet vrasjesh dhe tmerresh që kishte bërë. Askush në historinë e vendit nuk ish pasuruar aq shumë dhe në aq pak kohë. Kur në fshat erdhi kryeplaku i parë i diktaturës, Hoze Montieli ishte një idhtar i heshtur i të gjithë regjimeve, që e kishte kaluar gjysmën e jetës në brekë, i ulur tek dera e kasolles së tij. Gjatë një kohe i doli nami si njeri me fat dhe besimtar i devotshëm, sepse premtoi me zë të lartë se do t’i dhuronte tempullit një statujë të Shën Hozesë sa një bojë njeriu po qe se do të fitonte llotarinë dhe, dy javë më vonë fitoi gjashtë të dhjetat dhe e mbajti premtimin. Hera e parë që e panë të vishte këpucë ishte kur erdhi kryeplaku i ri, një kapter policie, mëngjarash dhe i pagdhendur, të cilit i kishin dhënë urdhër shprehimisht që të zhdukte opozitën. Hoze Montieli u bë informator i besuar i tij. Ky tregtar i vogël, me humor të qetë prej njeriu babaxhan, që nuk linte vend për as më të voglën hije dyshimi, i ndau kundërshtarët e vet politikë në të pasur e në të varfër. Të varfërit policia i bëri shoshë me plumba në shesh. Të pasurve u dhanë 24 orë kohë për t’u larguar nga fshati. Duke planifikuar masakrën, Hoze Montieli mbyllej për ditë të tëra së bashku me kryeplakun në zyrën e tij ku të merrej fryma, ndërsa e shoqja ndjente mëshirë për të vrarët. Kur kryeplaku dilte nga zyra, ajo i priste rrugën të shoqit.

– Ky është një kriminel, – thoshte. – Përfiton nga influenca jote në qeveri që ta ngrenë në post këtë kafshë, që nuk po le të gjallë njeri në fshat.

Dhe Hoze Montieli, aq shumë i zënë me punë ato ditë, e largonte mënjanë pa e vështruar në sy, duke i thënë: “Mos u bëj budallaqe”. Në fakt qëllimi i tij nuk ishte të vriteshin të varfërit, por të syrgjynoseshin të pasurit. Pasi kryeplaku ua bënte dyert vrima vrima me plumba dhe u linte afat për t’u larguar nga fshati, Hoze Montieli ua blinte tokat dhe bagëtitë me një çmim, të cilin ai e vinte vetë.

– Mos u bëj budalla, – thoshte e shoqja. – Do të rrënohesh duke i ndihmuar që të mos vdesin nga uria andej nga shkojnë. Kurrë nuk do të ta dinë as për nder.

Dhe Hoze Montieli që nuk i dilte koha as për të buzëqeshur, e largonte mënjanë duke thënë:

– Shko në kuzhinë dhe mos më çaj kokën shumë!

Me këtë ritëm, në më pak se një vit, opozita ishte zhdukur plotësisht dhe Hoze Montieli u bë njeriu më i pasur dhe më i fuqishëm në fshat. Vajzat i dërgoi në Paris, të birit i siguroi një vend në konsullatë në Gjermani, ndërsa vetë iu kushtua forcimit të perandorisë së tij. Por nuk arriti ta gëzojë as për gjashtë vjet tërë këtë pasuri të pamatë.

Pasi u mbush viti i parë nga vdekja e të shoqit, e veja nuk dëgjoi më të kërcisnin shkallët, përveç atyre rasteve kur kërcisnin nga pesha e ndonjë lajmi të keq, kur vinte dikush, gjithnjë aty nga pasdrekja dhe i thoshte : “Përsëri hajdutët. Dje rrëmbyen 50 viça”. Pa lëvizur në karrike, e veja e Montielit mbante shpirtin gjallë duke e ushqyer vetëm me vrer.

– Të thoshja, Hoze Montiel, – fliste me vete. – Ky është një fshat me njerëz mosmirënjohës. Akoma je i ngrohtë në varr dhe të gjithë ta kthyen kurrizin.

Askush nuk i vinte më në shtëpi, i vetmi njeri i gjallë që ajo pa gjatë gjithë atyre muajve të gjatë pambarim kur shiu binte me gjyma pa pushuar as edhe një minutë, ishte zoti Karmishael, që vinte rregullisht dhe që asnjëherë nuk hyri në shtëpi me çadrën mbyllur. Punët asnjëherë nuk morën për mbarë. Zoti Karmishael i kish shkruar disa letra të birit të Hoze Montielit. I kërkonte që të gjente mundësinë e të kthehej për t’u vënë në krye të punëve, madje i lejoi vetes që të shkruante disa mendime personale për shëndetin e së vesë. Gjithmonë i vinin përgjigje as mish as peshk.

Më në fund, i biri i Hoze Montielit iu përgjigj duke i shkruar se sinqerisht nuk guxonte të vinte, nga frika se mos ia këpusnin ndonjë plumb ballit. Atëhere zoti Karmishael u ngjit në dhomën e së vesë dhe u detyrua që t’i rrëfejë drejt se ajo po zhytej në rrënim.

– Aq më mirë, – tha ajo. – Më kanë ardhur në majë të hundës djathrat dhe mizat. Po të doni, mund të merrni çfarë ju nevojitet dhe më lini të vdes e qetë.

I vetmi kontakt me botën qysh atëhere ishin letrat që u shkruante të bijave në fund të çdo muaji. “Ky është fshat i mallkuar”, u thoshte. “Rrini andej përgjithmonë dhe mos u bëni merak për mua. Jam e lumtur kur mendoj se ju jeni të lumtura”.

Vajzat i shkruanin me radhë, herë njëra e herë tjetra. Letrat e tyre ishin gjithmonë të gëzuara dhe ndihej se ishin shkruar në qoshe të ngrohta dhe të ndriçuara mirë dhe se vajzat e shihnin veten në gjithfarë pasqyrash rreth e rrotull kur ndalonin së shkruari për t’u menduar. Edhe ato nuk kishin dëshirë që të ktheheshin. “Ky është qytetërim”, thoshin. “Atje, përkundrazi, nuk është ambient i përshtatshëm për ne. Është e pamundur që të jetohet në një vend kaq të egër ku vriten njerëz për arsye politike”. Duke lexuar letrat, e veja e Montielit e ndjente veten më mirë dhe çdo fjali e miratonte duke tundur kokën.

Në një letër vajzat i shkruanin për tregun e mishit në Paris. I shkruanin se aty vrisnin derrkucë me mish ngjyrë trëndafili dhe i varnin ashtu të tërë të zbukuruar me vargje dhe kurora me lule. Në fund të letrës, me një shkrim krejt tjetër, ishte shtuar: “Imagjinoni, karafilin më të madh e më të bukur ia vënë derrkucit te bytha”. Duke lexuar atë fjali , për herë të parë pas dy vjetësh, e veja e Montielit buzëqeshi.

U ngjit në dhomën e saj pa fikur dritat e shtëpisë dhe, para se të shtrihej e ktheu ventilatorin nga muri. Pastaj, nga sirtari i komodinës tek koka e krevatit, nxorri një palë gërshërë dhe një rrotë me leukoplast si dhe librin e lutjeve, dhe pastaj fashoi thoin e gishtit të madh të dorës së djathtë, që i ish infektuar nga të ngrënët me dhëmbë. Pastaj nisi të lexonte lutjet, por që në lutjen e dytë e kaloi librin në dorën e majtë, sepse nuk i ndiqte dot rreshtat ngaqë e pengonte fashoja.            .

Pastaj e zuri gjumi me kokën të lëshuar mbi gjoks. Dora me librin e lutjeve iu var anash dhe atëhere pa Nënëmadhen në oborr, me një çarçaf të bardhë dhe me një krehër në pëqi, duke shtypur morra me thonjtë e gishtave të mëdhenj të dorës. E pyeti:

– Kur do të vdes? Nënëmadhja ngriti kokën.

– Kur të të varet dora.

 

Përgatiti: Andi Mecaj

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published.