Luigi Pirandello – Per merita qytetare

Kur i quante njerëzit tigra, hiena, ujqër, gjarpërinj, majmunë apo lepuj Bruno Çelézia mendonte se i fyente pa të drejtë kafshë, sepse secila syresh i përshtatet dhe i bindet natyrës së vet; ndërsa njeriu, nuk ka më kallp nga njeriu! Prandaj njeriun pështyje në fytyrë dhe, po munde, këputja me shkelm në një vend tjetër.
– Unë e di se ç’kam këtu brenda! – thoshte i ngrysur, duke vënë një dorë mbi bark.
– Një fëmijë?
– Ferrin kam, maskara!
Dhe, për fjalë të nderit, grykë vullkani donte ta kishte gojën! Si krateri i Etnës, që të villte mbi njerëzimin tërë zjarr që i digjej përbrenda.
Megjithatë, duke u ndodhur atë ditë në Sheshin e Bashki për të parë shpërndarjen solemne të dekoratave për me qytetare. Bruno Çelézia, nuk mund të mos e pranonte se ishte një festë e bukur dhe e nderuar.
Ai kryetari i bashkisë ishte një rrenacak i patentuar, por ama ishte orator i lindur. Dhe shumë herë, gjatë fjalimit hatashëm, që ngrinte në qiell virtytet e lindura të sicilianëve duke kujtuar aktet heroike të kryera prej tyre. Dhe kushedi sa herë, gjatë atij fjalimi të madhërishëm, që ngrinte në qiell virtytet e lindura të gjindes siciliane, duke kujtuar aktet heroike të kryera prej saj, Bruno Çelézia kishte ndier mornica në shpinë; ndërkohë që me gishtat që i dridheshin rraste në gojë dhe kafshonte qimet e mustaqeve të mëdha apo majën e mjekrës së ashpër. Pastaj, kohë mbas kohe, kalonte me të shpejtë dorën tjetër mbi jakën e xhupit të shkëlqyer të gjelbërt. Pse? Po sepse njerëzimi është i poshtër, ja pse! Prej disa ditësh qe bërë modë që, me një gjilpërkë, t’i ngjitje tjetrit në shpinë një copë letër me fjalë të ndyra apo me ndonjë vizatim faqezi. Dy herë ia kishin punuar atij, një ditë një kokë dreri dhe një herë tjetër një dorë që bënte shenjën e brirëve.
– Derra! Të lumtë!
Thirrja e dytë i drejtohej kryetarit të bashkisë, i cili në atë çast po kujtonte se ç’kishte bërë populli i Palermos në ato ditët historike plot lavdi të çlirimit.
Mbasi mbaroi fjalimi i kryetarit të bashkisë mes duartrokitjeve shurdhuese, me të cilat edhe Çelézia nuk kishte mundur të mos bashkohej, filloi shpërndarja e medaljeve.
Në ballkonin e gjerë të mermertë të pallatit bashkiak, ku bashkë me kryetarin e bashkisë ujë në djersë, po rrinin krejt të qetë, me erashka në dorë, këshilltarët bashkiakë dhe zonjat e tyre, si dhe paria e qytetit, në fillim u paraqit një djalë i ri i zeshkët, i fuqishëm, sy-shkreptimë, fort i pashëm, i cili ishte ulur dy herë rresht në një shtëpi mes flakësh për të shpëtuar një plakë dhe një fëmijë.
Turma e priti me brohoritje të zjarrta.
– Rroftë Zgembri! Rroftë Karluço Zgembri!
Dikush ia këputi se ata zotërinjtë e bashkisë do të bënin më mirë sikur të formonin një grup zjarrfikësash, i cili i mungonte qytetit edhe sot e kësaj dite dhe ta bënin zjarrfikës Karluçon, i cili e kishte merituar, në vend që t’i jepnin atë medalje për merita qytetare, që në fund të fundit nuk kishte ç’ta bënte ai qyqar hamall porti, i cili përthyente kurrizin çdo ditë duke shkarkuar apo duke ngarkuar anijet me thasë qymyri dhe blloqe squfuri.
“I bukur je,” mërmëriste me vete Bruno Çelézia, duke e soditur, “po rritu edhe ca, i dashur dhe ke për të parë ç’kokërr maskarai ke për t’u bërë edhe ti! Rroftë! Rroftë!”.
Ndërkohë, duartrokiste bashkë me të tjerët dhe fërkonte jakën e xhupit.
Mes brohoritjeve të turmës u paraqitën një nga një për të marrë medaljen e tyre edhe katër heronjtë e tjerë të ditës.
– Vetëm për një çast – komentonte me vete, mes turmës, kishin edhe tre fëmijë, aq të lezetshëm… qyqarët e pafaj: ishin kopila! Atij ajo grua e përdalë nuk kishte ditur t’i falte qoftë edhe një të vetëm, një bir të ligjshëm… Nuk do të ndihej kaq i vetmuar tani… nuk do t’ia kishte lakmi askujt… Por, ku ta di mbase ishte më mirë kështu. Asgjë s’i kishte shkuar mbarë në jetë, kurrë: e ndoshta edhe të bijtë, po t’i kishte pasur, kushedi ç’hidhërime e kushedi sa dhimbje do t’i kishin shkaktuar.
Fati, posi jo: fati. A mund të mos i besoje? Ç’kishte bërë që të bëhej shënjestër e tërë shigjetave si bir, si bashkëshort, qytetar; që ta shihnin shtrembër dhe t’i shmangeshin të gjithë sepse kishte namin e ndjellakeqit dhe t’a vinin në lojë, madje edhe t’a mëshironin për fatkeqësitë familjare?
Nuk ishte kredhur kurrë në punë me rrezik: e, pra, e kish pësuar edhe nga ato pak punë të sigurta, të cilave u qe futur, ishte djegur dhe e kishin tallur. Shumëkush ishte pasuruar duke marrë përsipër mirëmbajtjen e murit mbrojtës të portit: i qe futur edhe ai dhe ja që furia e detit kishte marrë me vete gjysmën e gurëve të murit, që sapo kishte përfunduar. Gurët e hedhur nga sipërmarrësit e tjerë deti i kishte pranuar urtë e butë, si të qenë copa buke.
– Nga Bruno Çelézia jo, nuk i dua!
A mund të përlesheshe me atë det përbindësh? Dhe kish mbetur pa një dysh, Kishte gjetur një vend si shkrues në një bankë për gjynah të Zotit: por që t’i bënte ballë asaj pune duhej durim i madh. Sepse eprorit të tij nuk i pëlqente shkrimi i Çelézias: dhe atij i vinte në majë të gjuhës t’i përgjigjej se punë e poshtër me të vërtetë ishte t’i bëje ca gjëra dhe jo t’i shkruaje ia shkruante ai në regjistër.
E duke menduar kështu për hallet e dertet e tij, Bruno Çelézia mbërriti në shtëpi.
Banonte në skaj të qytetit, andej nga lindja, ku ranishtja kthente poshtë një rrafshnalte dhe formonte një hark tjetër Ato pak shtëpi që vinin njëra pas tjetrës aty, rrëzë rrafshnaltës në buzë të detit, nuk dukeshin nga qyteti, i cili shtrihej në trajtë gjysmërrethi, në gjirin tjetër të ranishtes. Dhe aty mbretëronte paqja, një paqe e thellë, thuajse e habitur nga pamja e pakufi e detit.
Iu desh t’i bënte me nxitim hapat e fundit, sepse po errësohej.
-Horruca keni qenë, horruca do të bëheni… I gjithë njerëzimi… Tfu! Ndyrësirë… Rroftë! Rroftë!
Kur mbaroi shpërndarja e dekoratave, turma filloi të shpërndahej “Bruno Çelézia u end edhe një copë herë, duke vështruar majtas e djathtas plot përçmim, mes atij rrëmeti njerëzish. Po sodiste llambat ngjyra-ngjyra që ishin përgatitur për ndriçimin e mbrëmjes dhe kohë mbas kohë shtrembëronte gojën.”
– Po sikur t’ia nisë era e jugës!
Dhe ngrinte sytë për të parë qiellin e zymtuar, i cili dora-dorës po ngrysej edhe më shumë.
“Më mirë kthehemi në shtëpi,” tha me vete në një farë kohe, me mendjen top,
“sepse përndryshe ky kodosh vendi mund të besojë dhe të shpallë me të madhe që festa ka për t’u prishur nga shiu, vetëm e vetëm sepse dola unë sot në shesh.”
Dalloi së largu babanë e tij të moshuar, atë farë malli që i kishte shkaktuar aq shumë hidhërime dhe që ndoshta për të tretën herë aty, nëpër xhepat e tjetërkujt, po kërkonte rrugën për t’u kthyer në hapsane, nga ku s’kishte veçse pak muaj që kishte dalë: ktheu shpinën me përçmim dhe u nis me të shpejtë për t’u ndryrë në shtëpi.
Duke ecur mendonte: “Thonë se bretkosat e kalojnë dimrin në batakun e gropave. Im atë edhe më keq: në batakun e jetës, në të katra stinët…”
Herën e parë ishte futur në borxh deri në fyt për ta shpëtuar. Tani nuk donte ta shihte më as edhe nga larg. Ai emër i përdhosur që kishte trashëguar prej tij i digjte ballin sikur të qe një damkë zjarri.
– Po pse, se mos vetëm unë e kam turpëruar emrin tënd të bukur?- kishte guxuar një herë i ati t’ia përplaste fytyrës.- Më mirë mendo për gruan tënde, që po e përdhos haptazi prej kaq vjetësh.
Dhe Bruno Çelézia e kishte kafshuar dorën gjak që të mos i përgjigjej. Sepse e shoqja…
Por haptazi jo ama: vetëm me një njeri.
Nuk e kishte vrarë, sepse ishte më se i sigurt që dashnori kishte për të qenë edhe më keq se vdekja: herët apo vonë do ta braktiste, do ta flakte në mes të rrugës, si një thes me plehra. Dreq o punë! Ata të dy jetonin të lumtur prej shumë vitesh, si burrë e grua, të respektuar e të nderuar nga mbarë qyteti. Dhe dendësohej shiu që kishte filluar të binte. Deti ishte i trazuar, turbullt dhe i harbuar tejendanë nën atë qiell të ngarkuar nga gjithë ato re të zeza. Shkulmet e dallgëve, duke u fryrë, kishin zënë të përplaseshin njëri me tjetrin dhe ende nuk kishin filluar të përthyheshin në breg. Vetëm një shkumë inatçore jetëpake sikur vlonte shirita-shirita majë dallgëve të tërbuara aty-këtu.
– Si duket do t’ia plasë si duhet!- psherëtiu Çelézia, duk vështruar që nga mbrapa xhamave të ballkonit të vogël.
Dhe, me të vërtetë, pak më vonë qielli u nxi dhe për disa çaste mbretëroi një zymti e frikshme që dukej sikur nuk dinte ç’të bënte. Kohë mbas kohe në breg përplasej ndonjë valë ere që ngrinte shtëllunga rëre. Më në fund plasi bubullima e parë, e hatashme dhe ajo qe shenja e parë e stuhisë.
Bruno Çelézia i mbylli sytë, ndezi llambën me vajguri dhe shkoi dhe u ul pranë skrivanisë së vjetër për t’ia nisur leximit të një libri të trashë, siç e kishte zakon, ku bëhej fjalë për zbulimin e Amerikës. Sa herë që bubullonte ai mblidhte supet dhe zgjaste qafën:
– Jepi, Babazot! Hajde të bombardojmë.
Dhe i vinin ndër mend ato llambushkat e shkreta ngjyra-ngjyra që ishin përgatitur për festën dhe zgërdhihej.
Kishte nja një orë që po lexonte, kur, mes oshtimës së pandërprerë të detit, iu bë se dëgjoi ulërima andej nga ranishtja. Bëri nga ballkoni, hapi njërin kanat të grilave dhe aty për aty e verboi një shkreptimë! Ç’pamje e llahtarshme! Por… por… ç’kishte ndodhur aty tej? Ishin grumbulluar njerëz, gjithë ata njerëz, të cilët mbroheshin si të mundeshin nga dallgët që përplaste deti i harbuar. Ja, ja: po ulërinin! Ç’kishte ndodhur? Mori kapelen dhe doli me vrap jashtë për të parë.
Në atë mugëtirë të frikshme aty-këtu në ranishte dridhullonte ndonjë dritëzë e trembur feneri, e mbrojtur nga një mantel apo nga një shall: aty qenë grumbulluar një mori njerëzish, burra e gra, të cilët, duke u dredhur dhe në ankth, pritnin shkreptimën e papritur të ndonjë vetëtime që të shquanin tej në det një barkë, të cilën po e mësynin tallazet inatçore dhe era. Ndërkohë disa jepnin e merrnin frymëvalë e thonin se në barkë nuk kishte njeri, se deti e kishte shkulur nga bregu, matanë murit mbrojtës, ku e kishin pasë tërhequr në cektinë, ndërsa të tjerë betoheshin e stërbetoheshin se kishin dalluar një njeri që shqyhej krahësh, kështu… kështu… dhe përsëritnin gjestet e tij të dëshpëruara; disa të tjerë thonin se atë ditë kishin dalë shumë barka nga porti dhe ishin drejtuar nga banjat e Shën Leones: ndonjërën prej tyre do ta kishte zënë stuhia, gjatë rrugës së kthimit.
– Ja ku është! Ja ku është!- në një çast u dëgjuan britma nga të gjitha anët, kur larg u shqua një regëtimë drite e zbehtë.
Por aty për aty gjëmoi përsëri shungullima e bubullimës, e cila i mbuloi tërë britmat e turmës. Mes errësirës që sakaq u shtua, stuhia, mes duhisë së erës dhe të detit, përfshiu shpirtra e sende edhe më frikshëm se më parë.
Kur u shua gjëmimi, ia nisën përsëri komentet e përhumbura, si të largëta:
– Po, po! Kishte një njeri në barkë… kërkonte ndihmë, ndihmë! – Kësaj radhe e kishin parë të gjithë.
– Kush po shkon?- thirri Bruno Çelézia.- Ku janë heronjtë e ditës së sotme?
Por sa më shumë që sikush ndiente nevojën për të bërë diçka, aq më shumë zbehej guximi dhe që të gjithë thërritnin ndihmë, me sa u hante fyti, sikur të ishte se ndihmën nuk duhej ta jepnin ata vetë. Më në fund, dikush nga mesi i turmës, iu përgjigj thirrjes shpotitëse të Çelézias:
– Po shkoj unë! Ma sillni një barkë!
Dhe Karluço Zgembri, duke çarë rrugë thuajse me inat, doli përpara, i vendosur dhe i gatshëm për një sprovë të re.
Menjëherë Çelézia, në një shpërthim adhurimi, i hodhi duart në qafë dhe e puthi në ballë, duke qarë e duke thirrur:
– O rob i Zotit! Jo, jo! Ti jo! Nuk duhet të shkosh ti! Ma jepni mua barkën! Do të shkoj unë!
Dhe filloi të zhvishej me rrëmbim, Zgembri nisi ta kundërshtonte.
– Do të shkoj unë, – nguli këmbë Bruno Çelézia, duke iu imponuar turmës. – Mos të guxojë askush të më ndalojë… Ti largohu! Medaljen tënde e meritove! Më takon mua! Lermëni, ju them! Di not mirë! Do të shkoj unë! Jeta për mua nuk ka më vlerë! Më lini të shkoj!
Një detar plak solli me të shpejtë një tapë shpëtimi, që ishte lidhur mbas një litari të gjatë: ndërkohë të tjerët kishin shtyrë buzë detit një barkëzë të vogël. Bruno Çelézia kërceu brenda saj krejt i zhveshur. Deti, me një shkulm dallge të tërbuar rrëmbeu menjëherë barkën. U dëgjua një thirrje e llahtarshme. Bruno Çelézia, i përpirë nga errësira, ishte zhdukur tej në det.
– Lësho! Lësho!- i thirrën detarit që mbante litarin e tapës shpëtimit.
Tani, të ngërthyer nga një padurim edhe më i madh, njerëzit prisnin mes ankthit që të shkrepte vetëtima. Por dukej sikur qielli e bënte qëllimisht: rreth e rreth kishte vetëm errësirë dhe rrëmet që të zinte frymën! Që të gjithë, për t’i shpëtuar sadopak atij padurimi që të mbyste, donin të merreshin me atë litar po zhdrivillohej dalëngadalë vetiu, bash aty, sikur të qe gjë e gjallë, në dritën e dredhur të fenerëve të mbrojtur me mantele.
– Hapuni! Hapuni! Lirojeni!
Një vetëtimë.
– Ja ku është! Ja ku është!- u dëgjuan përsëri të thirrura dhe aty për aty zërat sikur u përthithën nga errësira që zbriti edhe më e dendur.
Po, e kishin dalluar, aty, pranë barkës tjetër. Ankthi u bë padurueshëm.
– Po e shpëton! Po e shpëton!
Dhe gratë qanin me ngashërim dhe burrat, të shqetësua duke u dridhur dhe si të ishin pezull në ajër, kërkonin të mbahej qetësi, sikurse ajo punë mund të sillte ndonjë dobi. Në një çast dukej sikur litari nuk lëvizi më aty përtokë. Detari e mori n dorë; priti një hop, pastaj thirri, duke qarë në kulm të gëzimit:
– Po e tërheq! Po e tërheq fort! Po e tërheq fort!
Atëherë të gjithë u turrën për të mbërthyer litarin, të gëzuar me hare të papërmbajtur
Shkrepi edhe një vetëtimë tjetër.
– Ja ku është! Jepi! Jepi! Po vjen! Urra! Urra!
Dhe pak më vonë barka e Bruno Çelézias ngeci në ranishte.
– Ka shpëtuar! Ka shpëtuar! Këtu, brenda në bark. Tërhiqeni! Po merr frymë akoma!
Qe një ngadhënjim i vërtetë. Por, kur turma arriti ta njihte anijembyturin…
Ja. Shpeshherë fatit nuk i mjafton të përndjekë një qyqar derisa t’ia nxijë jetën; kërkon edhe që në çdo përndjekje të ngjeshë vulën e talljes.
Bruno Çelézia kishte shpëtuar jaranin e të shoqes.

Përktheu: Amik Kasoruho

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published.