Maksim Gorki – Hani dhe i biri

– Na mbretëronte në Krime një Han me emrin Mosolaim el-Esvab, që kishte një djalë, Tolaik Algallanë…
Kështu filloi tartari, një lypës i verbër që rrinte mbështetur në trungun e murmë të një druri, tregimin e tij, një gojëdhënë të lashtë nga ato të gadishullit të Krimesë, kaq të pasur në kujtime. Një grumbull tartarësh të veshur me dolloma me ngjyra të çelura dhe me ca takije të qëndisura me fije ari, rrinin rreth plakut, ulur në gurët e gërmadhave të pallatit të hanëve, që e kishin shembur e shkatërruar shekujt. Po ngrysej. Dielli po perëndonte ngadalë në det; rrezet e tij të kuqe depërtonin nëpër gjethet që rrethonin gërmadhat dhe shtroheshin si ca njolla zjarri mbi gurët e mbuluar me myshk dhe me dredhëza të gjelbra. Era shushurinte nëpër fletët e rrapeve pleq, që murmurisnin, sikur nëpër ajër të rridhnin përrenj të padukshëm.
Zëri i të verbrit ishte i dobët, i dredhur. Në fytyrën e tij tërë zhubra nuk dukej gjë tjetër, veçse qetësi; fjalët i rridhnin nga goja varg e varg, sikur t’i paskej mësuar përmendsh dhe, përpara dëgjuesve ngrihej përfytyrim i kohërave të perënduara, plot epshe që të bëjnë të rrëqethesh.
– Hani ishte plak, – tha i verbri, – po kishte shumë gra në haremin e tij. Ato e donin plakun, sepse ai ishte edhe i fortë dhe sepse ledhatimet e tij ishin të ëmbla e plot zjarr. Gratë do të duan gjithnjë atë që është i zoti t’i përkëdhelë siç i përkëdhelte ai, megjithëqë flokët mund t’i ketë të bardhë dhe fytyrën tërë rrudha. Bukuri është fuqia dhe jo lëkura e brydhët ose të kuqtë e fytyrës.
Të gjitha e donin Hanin, po ai donte më tepër një vajzë kozaku, skllave të rrëmbyer nga stepat e Dnjeprit dhe e përkëdhelte gjithnjë më shumë sesa gratë e tjera të haremit të tij. Të gjitha këto ishin të bukura si lulet në pranverë dhe bënin një jetë shumë të mirë. Hani jepte urdhër që t’u gatuanin grave shumë lloje gjellërash të shijshme dhe ëmbëlsira dhe i linte të hidhnin valle, siç ua desh e bardha zemër …
Vajzën kozake e thërriste shpeshherë në kullën e tij, prej nga dukej deti, dhe i jepte çdo gjë që i duhet një femre për të qenë e lumtur; ëmbëlsira, lloj-lloj stofërash të ndritura, ar, xhevahire nga të gjitha ngjyrat, muzikë, zogj këngëtarë që s’t’i ka zënë syri e s’t’i ka dëgjuar veshi, të sjellë nga vendet e largëta; dhe ledhatimet e zjarrta të dashnorit. Dëfrente me të ditë të tëra në kullën e tij, duke u prehur pas andrallave të jetës, sepse tani e kishte mendjen të fjetur se i biri Algallai, do ta ruante lavdinë e mbretërisë. Ky djalosh bridhte si një ujk nëpër stepat ruse dhe kthehej gjithnjë me shumë plaçka lufte, me femra të reja, me lavdi të re, duke lënë prapa tmerr e hi, kufoma dhe gjak.
Njëherë, mbasi u kthye Algallai nga një vërshim që kishte bërë kundër rusëve, u bënë festa të mëdha për nder të tij dhe ftuan në këto festa të gjithë princat e gadishu1lit, u bënë lodra e dëfrime dhe për të provuar zotësinë e krahut, trimat qëlluan me shigjeta sytë e robërve të luftës dhe pastaj ngritën dolli për nder të trimërisë së Algallait, që ishte tmerri i armiqve dhe mburoja e mbretërisë të hanatit. Plaku han ishte krenar për lavdinë e djalit. Ai qe i kënaqur se pas vdekjes së tij mbretëria do të binte në një dorë të fortë.
E ndiente veten të lumtur dhe, duke dashur që t’i tregonte të birit dashurinë e tij të madhe, mori kupën në dorë dhe foli përpara gjithë princave dhe të parëve të vendit:
– Ti, Algalla, je një djalë i mirë! Lavdi i qoftë allahut dhe i nderuar qoftë emri i profitit të tij!
Të gjithë të grishurit lavdëruan me zë të lartë emrin e profitit. Dhe hani vazhdoi:
– Allahu është i madh! Që në të gjallët tim allahu më ngjalli të ritë tim te biri im trim dhe ja tani shoh me sytë e pleqërisë se atëherë kur dielli do të shuhet për mua dhe kur krimbat do të më brejnë zemrën, unë do të vazhdoj të jetoj nëpërmjet djalit tim! Allahu është i madh dhe Muhameti është profiti i ti! Kam, një djalë të mirë, krahun e ka të fortë dhe mendjen të ndritur. Algalla, më thuaj, ç’dhurata kërkon të të japë babai yt? Kërkomë ç’të duash, dhe unë jam gati të ta jap…
Zëri i Hanit plak nuk qe shuar edhe, kur Tolaik Algallai u ngrit dhe foli dhe sytë e tij të zinj si deti natën, u mbushën plot shkëndija, si ata sytë e shqiponjës së malit:
– Baba e zot! Nëma atë skllaven ruse!
Hani heshti një çast, aq sa i duhej për të mbytur dridhmat e zemrës dhe pastaj foli me zë të fortë dhe të vendosur:
– Merre! Me të mbaruar gostia, do të jetë jotja. Trimit Algalla iu ndezën faqet si prush. Sytë e tij si ca sy shqiponje shkëlqyen nga lumturia pa fund e anë dhe, duke u ngritur në këmbë, i tha Hanit, babait të tij:
– Baba e zot, unë ia di vleftën dhuratës që po më fal! Ia di… Jam skllavi yt dhe biri yt. Kërkomë gjakun dhe do të ta jap pikë për pikë e çast për çast, jam gati të vdes njëzet herë për ty!
– Nuk dua asgjë, – i tha hani, dhe koka e tij me flokë të bardhë, e ngarkuar me lavdinë e viteve të shumta dhe të trimërive të shumta, u var në gjoks.
Pas pak mbaroi gostia, dhe të dy, babai dhe djali, dolën pa bërë zë, nga pallati, krah për krah, dhe morën udhën që shpinte për në harem.
Nata ishte e errët, retë e zeza që mbulonin qiellin si me një perde të trashë, nuk linin të dukeshin yjet dhe hëna.
Babai dhe djali ecën një copë herë nëpër errësirë. Papritur, Hani Asvab hapi gojën e tha:
– Jeta ime po shuhet ditë për ditë, zemra ime e plakur po rreh përherë e më dobët dhe zjarri i gjoksit, po më platitet. Ledhatimet e zjarrta të kësaj skllaveje ishin drita dhe zjarri i jetës sime… Më thuaj, Tolaik, më thuaj: me të vërtetë kërkon të ma marrësh këtë skllave? Merr njëqind gra nga haremi im, merri të gjitha, po vetëm skllaven ruse lërma!…
Tolaik Algallai heshti dhe psherëtiu.
– Sa ditë më kanë mbetur mua për të jetuar? Edhe pak ditë do të rroj mbi dhe… Gëzimi i fundit i jetës sime është kjo, skllavja ruse. Ajo më njeh e më do. Tani kur s’do ta kem më atë, kush do të më dojë mua, plak njeri, kush? Asnjë nga të gjitha femrat që kam në harem, asnjë, o Algalla!…
Algallai rrinte i heshtur…
– E si do të rroj unë, duke ditur se ti e shtrëngon në krahë, se ajo fle me ty? Kur është fjala për femra, s’ka as baba, as bir, Tolaik! Për gratë ne të gjithë jemi vetëm meshkuj, o bir… I dhimbshëm do të jetë mbarimi i jetës sime… Do të kishte qenë më mirë të më hapeshin të gjitha plagët e trupit dhe të më rridhte tërë gjaku; do të kishte qenë edhe më mirë, o bir, të vdisja kësaj nate!
Djali s’nxirrte zë… U ndalën te dera e haremit dhe ndenjën një copë herë përpara saj, pa folur, kokëvarur. Rreth tyre nata ishte e errët; retë vraponin nëpër diell dhe era lëkundte drurët, fërshëllente, sikur këndonte një këngë vajtimi…
– Kam shumë kohë që e dua, baba… – foli me zë të ulët Algallai.
– E di… Po unë di edhe se ajo nuk të do… – ia ktheu Hani.
– Më bëhet zemra copë kur e kujtoj.
– Po vallë a mos zemra ime plakë është e gëzuar tani?
Heshtën përsëri. Algallai psherëtiu.
– Më duket se ai mullai i urtë më pat thënë të vërtetën: gruaja i sjell vetëm të keqe burrit. Kur është e bukur u zgjon dëshirën të tjerëve, të shoqin e hedh në xhehnemin e zilisë; kur është e shëmtuar, i shoqi vuan nga nakari për ata që kanë gra të bukura; kur s’është as e bukur, as e shëmtuar, burri e stolis dhe, duke e kuptuar pastaj se gënjen veten, vuan përsëri nga shkaku i kësaj gruaje…
– Urtësia s’është një bar për të shëruar dhembjen që të bluan zemrën, – tha Hani.
-Të kemi mëshirë për njëri-tjetrin, baba…
Hani ngriti kokën dhe e shikoi me trishtim të birin.
– Ta vrasim, – tha Tolaiku.
– Ti e do veten tënde më shumë se këtë vajzë dhe se mua, – iu përgjigj ngadalë Hani, i pikëlluar.
– Edhe ti si unë je!
Heshtën përsëri.
– Po! Edhe unë jam si ti, – foli hani me trishtim. Dhembja e madhe e kishte rrëgjuar e bërë çilimi.
– Ç’thua, e vrasim?
– S’ta jap dot! Nuk mund! – thirri Hani.
– As unë nuk e mbaj dot dhembjen. Ja shkulma zemrën nga gjoksi, ja nëma atë!…
Hani heshti.
– Ta hedhim në det që lart nga shkëmbi:
– Ta hedhim në det që lart nga shkëmbi, – përsëriti Hani fjalët e të birit, si një oshëtim të zërit të Tolaikut.
Pastaj hynë në harem, ku vajza flinte shtrirë në një qilim të bukur. U ndalën përpara saj dhe e shikuan një copë herë. Nga sytë e hanit plak rridhnin lot, që zbrisnin nëpër mjekrën e tij bojë argjendi e shkëlqenin si ca sumbulla margaritari; i biri, me sytë të ndritur si zjarr, i rrëqethur nga epshi që mezi e zotëronte, shtrëngoi dhëmbët dhe zgjoi nga gjumi vajzën kozake. Ajo u zgjua dhe në fytyrën e saj të brydhët dhe të trëndafiltë si agimi, sytë qeshën si dy lule të kaltra. Ajo nuk e vuri re Algallanë dhe i zgjati Hanit buzët e saj të kuqe.
– Puthmë, o shqiponjë!
– Vishu… Eja me ne, – i tha me zë të butë Hani. Vetëm atëherë vajza e pa Algallanë, pa lotët në sytë e shqiponjës dhe, meqë ishte e mençme, e kuptoi se ç’do të ndodhte.
– Po vij, – tha ajo. – Po vij. A mos kini vendosur që unë të mos jem as e njërit, as e tjetrit? Kështu vendosin ata që kanë zemër të fortë. Po vij!
U nisën të tre, të heshtur, për në det. Ecën nëpër shtigje të ngushta. Era gumëzhinte…
Vajza, e brishtë, e dobët, u lodh shpejt, po duke qenë krenare, nuk u ankua.
Kur djali i Hanit vuri re se ajo po mbetej prapa, e pyeti:
– Ke frikë?
Ajo e shikoi me përçmim me ata sytë e ndritur dhe i tregoi këmbën e gjakosur.
– Hajt të të marr në krah! – i tha Algallai, duke zgjatur duart. Po vajza përqafoi Hanin plak. Hani e ngriti në krahë, si pendë të lehtë dhe e çoi, ndërsa ajo largonte me duar degët e anuara mbi shteg që të mos ia godisnin sytë Hanit. Ecën shumë kohë. Dhe ja, u dëgjua nga larg deti që buçiste. Atëherë Tolaiku, që vinte prapa tyre, i tha të atit:
– Më lër të shkoj përpara, sepse nuk di pse ç’po më shtyn që të të godas me hanxhar rrëzë qafës!
– Shko përpara! Allahu me të madh të tij do të dënojë për këtë mendim, ose do të të falë, ashtu siç bën emër ai vetë. Unë, si baba, po të fal, sepse e di se ç’është dashuria.
Më në fund, ja edhe deti, përpara tyre, poshtë i thellë, i zi, i pakufishëm. Valët buçisnin me zë të, mbytur rrëzë shkëmbinjve, një ndjenjë tmerri përshkon zemrën dhe e bën të ngrijë si akull.
– Lamtumirë! – tha Hani dhe e puthi vajzën,
– Lamtumirë! – tha Algallai dhe i bëri një temena.
Vajza shikoi Hanin, shikoi detin ku kumbon in valët dhe u tërhoq një hap, duke shtrënguar gjoksin me të dy duart.
– Hidhmëni në hon, – u tha ajo…
Algallai zgjati krahët duke psherëtirë, por Hani e kapi më parë vajzën në krahë, e shtrëngoi me fuqi në gjoks, e puthi dhe, duke e ngritur mbi krye, të tij, e hodhi nga shkëmbi i lartë në det.
Valët godisnin shkëmbin dhe kumbonin poshtë dhe buçitja e tyre ishte kaq e egër, saqë as njëri, as tjetri nuk dëgjuan zhurmën e trupit që ra në ujë. Nuk dëgjuan as klithmë, asgjë. Hani u përkul mbi një shkëmb dhe shikoi i heshtur mjegullën e largët, atje ku deti puthej me retë, atje që ku vinte rrapëllima e mbytur e valëve. Era ia shpupuriste mjekrën e bardhë. Tolaiku rrinte në këmbë pranë tij dhe, duke mbuluar fytyrën me të dy duart, qëndronte i palëvizur dhe i heshtur – si një shtyllë guri. Koha kalonte. Retë lundronin në qiell njëra pas tjetrës, siç i çonte era. Këto re ishin të zeza dhe të rënda si mendimet e Hanit plak, që rrinte majë shkëmbit të lartë mbi det.
– Eja të shkojmë, baba, – i tha Tolaiku.
– Prit edhe pak …, – pëshpëriti Hani, i cili sikur mbante vesh për të dëgjuar diçka. Dhe përsëri kaloi ca kohë. Poshtë dallgët gumëzhinin pa pushim; era i përplaste me furi rrëzë shkëmbit duke fërshëllyer midis drurëve.
– Eja, baba…
– Prit edhe pak…
Tolaik Algallai i tha shumë herë: «eja, baba», – po hani nuk lëvizi nga vendi ku kishte humbur gëzimin e ditëve të fundit të jetës së tij.
Por çdo gjë ka mbarim! Më në fund Hani u ngrit, krenar dhe i fortë, vrenjti vetullat dhe foli me zë të mbytur:
– Eja të shkojmë…
– U nisën. Po pas pak Hani u ndal.
– Pse të vij? Ku të vij, o Tolaik? – e pyeti ai të birin. – E ç’ta dua unë jetën tani, kur e humba atë që doja? Jam plak dhe tani nuk do të më dojë më askush. Dhe kur nuk të do askush, – s’ka përse të rrosh në botë.
– Ti ke lavdinë dhe pasurinë, baba…
– Nëm vetëm një të puthur të saj dhe merri të gjitha lavditë dhe pasuritë për shpërblim! Të gjitha këto janë sende të vdekura; vetëm dashuria e gruas është e gjallë. Pa dashuri, njeriu s’ka përse rron në botë, është si një lypës dhe jeta e tij është për të vajtuar! Rri me shëndet biri im Allahu të ruajtë gjithë ditët dhe gjithë netët e jetës sate. – Pastaj Hani u kthye dhe shikoi detin.
– Baba! – thirri Tolaiku. – Baba!… – Vetëm kaq mundi të thotë, sepse s’ka se c’i thuhet gjë tjetër një njeriu të cilit vdekja i buzëqesh, s’ka ç’i thuhet për t’i ngjallur në shpirt dëshirën e jetës.
– Lërmë…
– Allah…
Ai e di…
Hani iu afrua me hapa të shpejtë buzës së greminës dhe që aty u hodh në det. I biri nuk e ndali; s’pati kohë ta ndalte. Dhe përsëri nuk u dëgjua asgjë, as klithmë, as zhurmë trupi që bie. Vetëm valët rrapëllinin pa pushim në gjeratoret dhe era këndonte një këngë të vrazhdë.
Tolaik Algallai ndenji e shikoi një copë herë detin, dhe pastaj tha me zë të lartë:
– O allah! Më jep edhe mua një zemër kaq të fortë si zemra e babait!
Dhe pasta i u zhduk nëpër errësirën e natës…
Kështu vdiq Hani Mosolaim EI-Asvabi dhe hipi në fron të Krimesë Hani Tolaik Algallai.

Shqipëroi: Mitrush Kuteli

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published.