O’Henry – Gjethja e fundit

Në një lagje të vogël, në perëndim të Uashington-skuerit, rrugët ngatërroheshin dhe priteshin me ca shtigje të vogla, të quajtura “rrypina”, Këto “rrypina” formojnë ca si qoshe të çuditshme dhe vija të shtrembra. Njëra rrugë bile ka dy udhëkryqe. Një artist zbuloi njëherë një veti shumë të çmuar të kësaj rruge. Ta zëmë se vjen një tagrambledhës me një listë të bojës, letrës dhe kanavacës, por, duke kaluar në këtë rrugë, takon vetveten dhe kthehet nga ka ardhur duarbosh, pa marrë asnjë sent sipas llogarisë.
Njerëzit e artit, tek po kërkonin fshatin e vjetër Griniç Billixh, gjetën ca dritare që binin nga veriu e ca pullaze të shekulli të XVIII, ca papafingo holandeze dhe ca shtëpi të rëndomta. Pastaj sollën këtu nga Shëtitorja Nr.6 disa bardhakë të kallajtë, nja dy mangallë dhe themeluan një “koloni”.
Siui dhe Xhënsi e kishin studion e tyre në papafingon e një shtëpie trekatëshe me tulla. Xhënsi ishte shkurtim i emrit Xhoana. Njëra kishte ardhur riga shteti Mein, kurse tjetra nga Kalifornia. Ato u njohën në tabeldotin e restorantit të vogël të Rrugës Nr.8 dhe panë se mendimet e tyre mbi artin, mbi sallatën e radhiqeve dhe mbi mëngët e modës puqeshin plotësisht, e kështu u ngrit studioja e përbashkët.
Kjo u bë në maj. Në nëntor, një i huaj i ftohtë i panjohur, që doktorët e quajnë Pneumoni, kalonte andej-këtej nëpër koloni, duke prekur herë njërin, herë tjetrin me gishtat e tij të ngrirë.
Andej nga Lindja, ky shkatërrues çapej serbes, godiste kushedi sa viktima, kurse këtu, në labirintin e rrugicave të ngushta, ku mbin myshku, e mbante dorën.
Mister Pneumoninë s’mund ta quajmë kurrsesi një plak xhentëlmen kalorësiak. Xhënsi, bukuroshe e hajthme, me aneminë e puhizave të Kalifornisë, mezi mund t’i bënte balle grushtit të skuqur të plakut torollak e gulçues. Ky e goditi, e vuri poshtë Xhënsin, e tani ajo dergjej në shtratin prej hekuri të lyer dhe vështronte nga xhamet e dritares së vogël hollandeze murin qorr të shtëpisë fqinje me tulla
Një mëngjes, mjeku me vetulla të dendura, të ashpra, të thinjura e thirri i merakosur Siunë në korridor.
– Për të kemi një shpresë… shumë të vogël, – pëshpëriti duke shkundur termometrin. – E ajo vetë e ka në dorë… në dashtë të jetojë. Tërë Farmakopeja s’është për gjë, kur njerëzit veprojnë në interes të qivurxhiut. Zonjëzës suaj të vogël i thotë koka se s’do të shërohet. Mos ka ndonjë gjë që s’i ndahet nga mendja?
– Ajo… ajo dëshiron të pikturojë gjirin e Napolit.
– Të pikturojë? Gjepura! Mos ka në mendje ndonjë gjë… ndonjë burrë, bie fjala?
– Ndonjë burrë? – pyeti Siui me një zë të hollë, si tingulli i një fizarmonike. – Mos vallë ndonjë burrë vlen të… jo doktor, ajo nuk mendon asgjë të këtillë.
– Atëherë e ka nga dobësia, – thotë mjeku. – Do të bëj çmos, me sa ka në dorë shkenca, për ta shpëtuar. Po qe se pacientja ime zë e numëron karrocat e varrimit, do të zbresë pesëdhjetë për qind fuqia shëruese e ilaçeve. Në qoftë se do të bëni që ajo të pyesë makar një herë se si do të jetë moda e mëngëve këtë dimër, ju siguroj se do të shtohen shpresat për shërimin e saj.
Pasi shkoi mjeku, Siui hyri me vrap në atelie dhe u shkri në lot, e bëri qull pecetën prej letre japoneze. Pastaj hyri duke u kapardisur ne dhomën e Xhënsit me kartonin e vizatimit ndër duar e duke fërshëllyer me të madhe.
Xhënsi po rrinte shtrirë me fytyrën nga dritarja, e mezi ta zinte syri, të mbledhur ashtu kruspull nën batanijet. Siui pushoi së fërshëllyeri, se kujtoi që Xhënsi po flinte.
E vuri kartonin në vendin më të volitshëm, dhe nisi një vizatim me tush, sipas një tregimi në një revistë të ilustruar. Piktorët e rinj e çajnë udhën e Artit me ilustrimet e tregimeve që botohen nëpër revistat, me të cilat shkrimtarët e rinj shërojnë rrugën e Letërsisë.
Siui, ndërsa po bënte skicën e figurës së heroit, një kauboj nga Aidahoja, me pantallona elegante e me monokël, dëgjoi një pëshpëritje të dobët, që u përsërit disa herë. Iu afrua shpejt shtratit. Xhënsi kishte zgurdulluar sytë. Po vështronte nga dritarja dhe po numëronte, numëronte së prapthi.
– Dymbëdhjetë, – pëshpëriste ajo, e pas pak tha: – “njëmbëdhjetë”, pastaj “dhjetë”, dhe “nëntë”, e pastaj “tetë” dhe “shtatë” pothuajse me një frymë.
Siui hodhi sytë në dritare. Ç’kishte atje për të numëruar? Atje ishte vetëm një oborr i shkretë, i zymtë dhe muri qorr i një shtëpie me tulla njëzet hapa më tutje. Një dredhkë shumë e vjetër gdhenj-gdhenj dhe e kalbur në rrënjë, përdridhej, duke u kacavirur, gjer në mes të murit me tulla. Fryma e ftohtë e vjeshtës i shkulte gjethet e hardhisë, dhe skeletët e degëve kapeshin pas tullave të prishura.
– Ç’ka atje, moj shpirt? – e pyeti Siui.
– Gjashtë, – u përgjigj Xhënsi me një fill zëri që mezi u dëgjua. – Tani do të bien më shpejt. Tri ditë më parë ishin pothuajse njëqind. Të pëlciste koka t’i numëroje. Kurse tani është më lehtë. Ja ku fluturoi edhe një tjetër. Kanë mbetur vetëm pesë.
– Pesë… çfarë, e dashur? Thuaja Suit tënd.
– Gjethe. Të drethkës. Kur të bjerë gjethja e fundit, do të shuhem edhe unë. Kam tri ditë që e di. S’ta ka thënë mjeku?
– Jo. Po e dëgjoj për herë të parë këtë marrëzi! – ia priti Siui rëndë-rëndë si me ankim e me përbuzje. – Ç’lidhje kanë gjethet e drethkës së vjetër me shërimin tënd? Dhe sa e deshe ti këtë drethkë, moj vajzë e pabindur! Mos u bëj budallaqe. Sot në mëngjes mjeku më tha bile se ti do ta marrësh veten shpejt… E di çfarë tha ai pikë për pikë?.. tha se shpresat për shërimin tënd janë shumë të mëdha, A nuk provon të hash ca lëng mishi dhe ta lësh Siun të mbarojë vizatimin, që të mund të blejë ca verë për çupën e sëmurë dhe ca kotoleta derri për vete.
– S’ke pse të blesh më verë, – i tha Xhënsi, duke ia qepur sytë dritares. – Shkoi e vajti dhe një tjetër. Jo, nuk dua as lëng mishi. Kanë mbetur vetëm katër gjethe. Dua ta shoh kur të bjerë e fundit. Atëherë do të shuhem edhe unë.
– Xhëns, moj shpirt, – i tha Siui, duke u përkulur mbi të, – më jep fjalën se do të mbyllësh sytë e s’do të vështrosh në dritare, gjersa të mbaroj punën? Duhet t’i dorëzoj nesër këto vizatime. Më duhet drita, përndryshe do t’i kisha ulur perdet.
– S’mund të vizatosh në dhomën tjetër ? – pyeti ftohtë Xhënsi.
– Kam qejf të rri me ty, – tha Siui. – Le që s’dua të të lë t’i shikosh këto gjethe të krisura.
– Nuk më thua, kur do të mbarosh? – tha duke mbyllur sytë Xhënsi, e zbetë dhe e ngrirë, si një statujë e përmbysur, – se dua ta shoh kur të bjerë gjethen e fundit. U lodha së prituri. Dua të çlirohem nga gjithçka që më mban… më vjen të fluturoj, sa vete poshtë e më poshtë, siç fluturojnë këto gjethe të shkreta, të lodhura.
– Përpiqu të flesh, – i tha Siui. – Duhet të thërres Bermanin, se më duhet si pozues për minatorin plak heremit. Po shkoj një minutë. Shiko se mos lëvizësh gjersa të kthehem.
Bermani plak ishte një piktor që banonte në katin e poshtëm, nën studion e tyre. I kishte kapërcyer të gjashtëdhjetat dhe mjekra e tij e gjatë qimedredhur, si e Moisiut të Mikelanxhelos, kishte zbritur tek ai nga koka e satirit1) mbi trupin e gnomit2). Bermani ishte një artist i dështuar. E kishte gjithnjë ndër mend për ta bërë kryeveprën e tij, por akoma s’e kishte filluar. Po bëheshin kaq vjet që s’kishte vizatuar asgjë tjetër veçse tabela dyqanesh, reklama e gjëra të tjera si këto për bukën e gojës. Ai nxirrte ndonjë dhjeç, duke pozuar për piktorët e rinj, të varfër, që s’kishin të paguanin pozues profesionistë. Ishte shtënë pas të pirit, po prapë s’e hiqte prej goje kryeveprën e tij të ardhshme. Pa le që ishte dhe një plakush gjuhëspec, që s’rrinte pa u tallur me çdo sentimentalizëm, dhe e hiqte veten si një qen roje, i ngarkuar posaçërisht për të ruajtur të dy piktoret e reja, në studion e sipërme.
Siui e gjeti Bermanin, që kundërmonte raki dëllinje, në kthinën e tij të kredhur në gjysmerrësirë të katit të poshtëm. Në një qoshe të dhomës ishte një pëlhurë e zbrazët në një kavaletë, e cila kishte njëzet e pesë vjet që po priste të merrte vijat e para të kryeveprës. Ajo i tregoi plakut për tekat e Xhënsit, dhe për frikën që kishte mos Xhënsi, e hajthme dhe e brishtë si një gjethe, fluturonte larg, në qoftë se këputej lidhja e saj e dobët me botën. Bermani plak, që i lotonin sytë e kuq, gërthiti e u tall me këto trille budallenjsh.
– Çfarë? – thirri ai. – A ka në botë njerëz të marrë, që duan të vdesin, vetëm e vetëm sepse bien gjethet e një palo drethkë? Një gjë të tillë s’ma kishin dëgjuar veshët. Jo, nuk dua të pozoj për heremitin tuaj karabush. Si e latë ta mbushë kokën me gjepura të tilla? Eh, kjo e shkretë vogëlushe, kjo, mis Xhëns.
– Është shumë e sëmurë dhe e dobët, – tha Siui, – e nga ethet i vijnë në kokë trille të çuditshme. S’ka gjë, mister Berman, në mos daçi, mos pozoni për mua. Por ju jeni një plak i neveritshëm,… plak llafazan e gojëprishur.
– Ç’grua e mrekullueshme qenki! – thirri Bermani. – Kush tha se unë nuk dua të pozoj. Shkojmë! Po vij me ju. Kam gjysmë ore që m’u tha goja së thëni se jam gati të pozoj. O zot! këtu s’ka pse të sëmuret një vajzë kaq e mirë, sa mis Xhënsi. Ndonjë ditë do të pikturoj një kryevepër, e ne të gjithë do të ikim që këtu… patjetër!
Xhënsi po dremiste kur ata hynë në dhomë. Siui uli perdet gjer te pezuli i dritares e i bëri me shenjë që të hynin në dhomën tjetër. Iu qasën dritares dhe vështruan me frikë drethkën e vjetër. Pastaj u panë sy ndër sy, pa thënë asnjë fjalë, Bermani, me këmishë të vjetër blu, u ul si një minator heremit mbi një çajnik të madh, të përmbysur, në vend të shkëmbit.
Kur Siui u zgjua të nesërmen në mëngjes, pasi kishte marrë një sy gjumë, e pa Xhënsin, që s’po ia hiqte sytë e çakërritur perdes së gjelbër, të ulur.
– Ngri perden, se dua të shikoj, – e urdhëroi Xhënsi me një pëshpërimë.
Siui iu bind si me pahir.
Ja! Pas shiut rrëke dhe erës së marrë, që s’kishte pushuar tërë natën e natës, sipër murit me tulla, dukej vetëm një gjethe drethke… gjethja e fundit e kësaj bime kacavjerrëse! Kërcellin e kishte akoma jeshil e megjithëse anët e saj dhëmbë-dhëmbë ishin zverdhur, prishur, fishkur, ajo varej në degë trimërisht, njëzet këmbë mbi dhé.
– Kjo është gjethja e fundit, – tha Xhënsi. – Kujtova se do të kishte rënë patjetër gjatë natës. E dëgjoja si frynte erë e marrë. Kjo gjethe do të bjerë sot, e atëherë do të vdes.
– Mos fol kështu, e dashur! – i tha Siui, duke varur kokën e lodhur mbi jastëk. – Mendo të paktën për mua, në s’do të mendosh për veten tënde. Si do të më vejë filli?
Por Xhënsi nuk u përgjigj fare. Fantazia e sëmurë sa vinte po e pushtonte më fort, ndërsa po këputeshin njëra pas tjetrës të gjitha nyjet që e lidhnin me jetën e me njerëzit.
Shkoi dita, po edhe ndajnatherë ato panë se gjethja e vetmuar akoma po varej në degën e saj, pas muri. Pastaj, me t’u errur, zuri të frynte prapë murrlani dhe shiu të përplasej pa pushim pas dritareve, duke rrjedhur nga pullazi i ulët holandez.
Me të zbardhur, Xhënsi, e pamëshirshme, e urdhëroi Siuin të ngrinte prapë perden.
Gjethja e drethkës ishte akoma në vend.
Xhënsi po rinte shtrirë duke vështruar gjethen e fundit. Pastaj thirri Siuin, që po ngrohte për të lëng pule në një furnelë me gaz.
– Kam qenë një vajzë e keqe, Siui, – i tha Xhënsi.
– Ndoshta kjo gjethe e fundit mbeti në degë, për të më treguar se sa e keqe jam. S’duhet ta kërkojë njeriu vdekjen. Tani mund të më japësh pak lëng pule, pastaj ca qumësht dhe verë për fuqi… jo, jo, në krye sillmë pasqyrën, pastaj vërmë rreth e rrotull ca jastëkë, se do të ri ndenjur, se dua të të shoh kur të bësh drekën.
Një orë më pas, ajo i tha:
– Siui, ndonjë ditë kam shpresë të pikturoj gjirin e Napolit.
Mbasdite erdhi mjeku; Siui doli gjoja për një punë me të në korridor.
– Shanse të barabarta, – tha mjeku duke shtrënguar dorën thatime, të dridhur të Siuit, – Me ca kujdes, e keni të fituar davanë.
Tani kam për të vizituar edhe një të sëmurë tjetër, poshtë. E ka mbiemrin Berman. Më duket se është piktor. Edhe ai ka marrë pneumoni. Është plak e shumë i dobët, dhe sëmundja e tij është në fazë të rëndë. S’ka asnjë shpresë për të, por sot do ta shpien në spital, atje do të jetë më rehat.
Ditën tjetër, mjeku i tha Siuit:
– Ajo është jashtë rrezikut. Fituat. Tani vetëm ushqim dhe kujdes, s’i duhet gjë tjetër,
Po atë mbasdite, Siui iu afrua shtratit, ku Xhënsi po rrinte shtrirë duke shqepur një shall bojë qielli të hapët, të dalë jashtë përdorimit, dhe e përqafoi shoqen bashkë me jastëkun.
– Kam diçka të të tregoj, moj miuke-bardhoshe, – i tha. – Mister Bermani vdiq sot në spital nga pneumonia. Sëmundja e tij zgjati vetëm dy ditë. Mëngjesin e ditës së parë, portieri e gjeti të shkretin plak përdhe, në dhomën e tij. I kishte rënë të fikët. Këpucët dhe rrobat i kishte qull dhe të ftohta akull. Asnjeri s’e merrte dot me mend se ç’deshi që doli në atë natë të tmerrshme. Pastaj gjetën fenerin, akoma të ndezur, shkallën të lëvizur vendit, disa penela të flakura përdhe dhe paletën me bojë të verdhë e të gjelbër. Hidh sytë në dritare, moj e dashur, shiko gjethen e fundit të drethkës. Nuk çuditesh që ajo as dridhet, as lëviz kur fryn erë? Ta dish, moj zemër, se kjo është kryevepra e Bermanit… ai e pikturoi atë natë, kur ra gjethja e fundit.

Përktheu: Klio Evangjeli

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published.