Soren Kierkegaard dhe filozofia e tij

I lindur në Kopenhagë, kryeqyteti i Danimarkës, u formua nën ndikimin e fortë të familjes së tij të krishtere dhe shkollimit teologjik dhe filozofik të kohës. Në vitin 1830 regjistrohet si student i teologjisë të Universitetit të Kopenhagës dhe më pas shkoi në Berlin, ku ndoqi kurset e Schelingut dhe u njoh me filozofinë e Hegelit. Në vitin 1841 mbrojti tezën: “Koncepti i ironisë, bazuar tek ironia sokratike”, që shënoi debutimin e tij në filozofi. Kierkegaardi përvetësoi dhe sundoi arritjet e shkencës dhe filozofisë bashkëkohore duke kapërcyer limitet e këtij mendimi, si dhe duke e zhvilluar më tej atë. Kierkegaardi doli si një fenomen i ri në diskursin filozofik të kohës me një elegancë, kohezion e forcë argumentimi të spikatur, sa që shumë shpejt u bë i njohur si mendimtar e filozof. Orientimi i tij filozofik ishte mjaft interesant dhe i dedikohej filozofisë jetësore dhe esencës së njeriut. Kritika e tij filozofike ishte konstruktive, duke u përqendruar në argumentimin e themeleve të njohjes, karakterit të dijes, esencës së njeriut, lirisë dhe ekzistencës së tij. Vepra e tij filozofike është e konsiderueshme. Ajo përbëhet nga një grup veprash që ai i quante estetike, shkrime nën pseudonime të ndryshme dhe veprat fetare të botuara nën emrin e tij. Kështu përmendim:
“Mbi konceptin e ironisë – referuar Sokratit” (1841)
“Thërrmijat filozofike” (1844) ose “Postskriptumi”
“Alternativa”, “Sëmundja vdekjeprurëse”
“Koncepti i agonisë” (1844), “Traktati i dëshpërimit” (1849),
“Frika dhe dridhja” (1843), “Shkolla e kristianizmit” (1850) etj.
Në këtë artikull kemi preferuar të analizojmë tri aspekte të rëndësishme të filozofisë së tij:
të kuptuarit e filozofisë si mënyrë jetese; të kuptuarit e së vërtetës si subjektivitet dhe të kuptuarit e ekzistencës si liri.

Filozofia e Soren Kierkegaardit – si mënyrë e të jetuarit.
Një ndër tiparet e fuqishme të filozofisë së Kierkegaardit ka qenë integrimi i “filozofimit” me jetën e filozofit. Ky tipar i evidentuar te ky filozof do të pranohet dhe përhapet në të gjithë Perëndimin si një veçori thelbësore e filozofisë perëndimore. Kierkegaardi, ashtu si edhe Niçja, e përpunuan idenë se “filozofimi” si refleksion dhe njëherësh përgjigje ndaj sfidave të kohës, duhet domosdoshmërisht të bashkëjetojë me gjendjen e brendshme të shpirtit të filozofit. Ky tipar modern i filozofisë në Perëndim e kishte bazën te tradita filozofike.
Pra, arsyetimi filozofik nuk mund të shihet i ndarë nga biografia e filozofëve dhe themi plot siguri se Niçja dhe Kierkegaardi e kanë përjetuar filozofinë e tyre dhe filozofia e tyre ka dalë nga jeta që ata kanë bërë.
Le të ndalemi pak më gjerë te kjo veçori.
Filozofia është kuptuar shumë herët si një mënyrë jetese, dhe jo vetëm si një refleksion teorik.
Për t’u shprehur ndryshe: të jesh filozof, kjo do të thotë të jetosh dhe të veprosh në një mënyrë të caktuar, dhe jo vetëm të konfrontohesh me çështjet abstrakte.
Ndryshimi midis kërkimit në shkenca dhe kërkimit në filozofi qëndron në faktin se problemi shkencor përgjithësisht studiohet në mënyrë objektive, të pavarur nga ne, ndërsa çështja filozofike nuk është krejt e ndarë nga filozofi për faktin se ajo ka të bëjë kryesisht me esencën e njeriut; por, në të njëjtën kohë, ndërsa problemi shkencor ka një zgjidhje, çështja filozofike ka marrje të një pozicioni.
Pikërisht këtë veçori të filozofisë e gjejmë të shtjelluar në veprën e Soren Kierkegaardit, ku produktet filozofike janë të pandara me jetën e filozofëve, këtyre heronjve të mendimit.
Vepra e tij gjithashtu, ka një armaturë konceptuale të fortë, pa pretenduar të jetë një sistem. Kierkegaardi konceptualizon dhe vë në relacion tonalitetet afektive (agoninë, dëshpërimin) duke krijuar kështu një psikologji filozofike. Njëkohësisht ai paraqet edhe një teori të kohës (të çastit dhe të përtëritjes) dhe stadeve të ekzistencës (estetik: raporti i njeriut me ndjenjën; etik: raporti i njeriut me detyrën; fetar: raporti i njeriut me Zotin). Kjo teori nuk duhet kuptuar në mënyrë kronologjike, as në mënyrë logjike, por në mënyrë ekzistenciale. Po kështu Kierkegaardi trajtoi edhe mjaft probleme të gjuhës dhe komunikimit, e në këtë kuadër, subjektivitetin si themel të procesit komunikues.

Kierkegaardi: e vërteta si subjektivitet.
Ndonëse konsiderohet shpesh si babai i ekzistencializmit, Kierkegaardi nuk hyn në asnjë korrent filozofik. Ai kundërshton filozofinë e epokës së tij që tentonte para së gjithash të integrohej në sistemet e filozofisë. Kështu, kritika ndaj Hegelit ishte kritikë ndaj filozofive sistematike që ai i quante “pallate bosh”, ku autorët e tyre nuk banojnë aty, domethënë ndërtesa abstrakte të shkëputura nga realiteti, nga ekzistenca humane. Ndërsa ekzistencialistët kishin rimarrë idenë e tyre të ekzistencës.
Kierkegaardi kundërshton dominimin e arsyes. Ideja qendrore tek ai është ajo e përgjegjësisë individuale përballë ekzistencës. Ai përshkruan aspekte të ndryshme të individit si dhe kërkon të japë kështu një orientim në ekzistencën e lexuesve të tij. Kierkegaardi e konsideron mënyrën në të cilën ai shpreh idetë e tij si “një shkencë të re”.
Kjo nuk konsiston në prodhimin e një sistemi konceptesh të përkufizuara mirë, por të inkurajojë lexuesin të marrë pjesë aktivisht në atë që ai lexon. Ai tregon njëkohësisht gabimet dhe kufijtë e sistemeve filozofike ekzistuese. Me shumë ironi dhe me një fjalor shumë të veçantë, me përdorimin e një numri të konsiderueshëm metaforash, Kierkegaardi konfronton lexuesin me jetën e tij përkatëse. Kjo është ajo që quhet “metoda e tij indirekte”.
Aspekti indirekt nuk ka të bëjë vetëm me mënyrën e komunikimit, ai tregon që komunikimi varet gjithashtu nga bashkëbiseduesi. Ky i fundit duhet të bëjë të tijat idetë që janë shprehur. Gabimi në mendimin modern qëndron pikërisht në faktin se ai që mendon nuk guxon t’i shprehë mendimet e tij.
Kierkegaardi tregon limitet e njohjes objektive. Objektivizmi në vetvete, në veçanti, shënon një ndarje të unit që është i vëzhguar e i njohur dhe unit që vëzhgon dhe njeh. Kjo çon në vetëtjetërsim (vetarmiqësim).
Ajo që pretendohet se njeriu duhet të lirohet nga introspeksioni ose nga kthimi i tij në vetvete, do të ishte atëherë pak a shumë si anekdota e qenit që ha bishtin e tij.
Te njohja e vërtetë në vetvete e ngritur mbi një proces aktiv Kierkegaardi fton lexuesin duke i propozuar atij një pasqyrë që “kur ai sheh aty një shenjë, kjo nuk do të thotë se rikthehet imazhi i ndonjë apostulli”. Duke kritikuar borgjezinë e kënaqur në vetvete dhe kulturën e saj, ashtu sikurse Kishën daneze dhe përfaqësuesit e saj, ai e shtyn individin të dalë nga të zakonshmet e tij dhe nga reflekset e tij.
Objektivi i Kierkegaardit është t’i lejojë individit, përgjatë procesit të evoluimit të tij, të arrijë të pranojë në komunikim të vërtetën subjektive.
Ai e përshkruan këtë proces si një rrugëtim që shkon nga estetika, duke kaluar nëpërmjet etikës, për të mbërritur në stadin religjioz: të ekzistencës së orientuar drejt kënaqjes së dëshirave imediate, si zgjidhje e qenies për Zotin.
Në mënyrën në të cilën ne na hapet një rrugë në ekzistencë, ne ndiejmë domosdoshmërinë e ndonjë themeli tjetër nga ai i yni.
Megjithatë, ky refleksion mbi njeriun nuk duhet të na çojë në ngatërrimin, në përzierjen e përshkrimeve abstrakte dhe realitetit konkret. Grumbullimi i njohjes nuk mjafton për të plotësuar injorancën, siç kanë thënë shumë mendimtarë të iluminizmit. Pra është ajo, që pretendon Kierkegaardi kur pohon se e vërteta është subjektiviteti.
Ai flet për të vërtetën sikur të ishte e vërtetë individuale. Ne detyrohemi të përshtatemi në çdo moment të jetës sonë. Gjuha që e shpreh këtë të vërtetë u përgjigjet kritereve specifike. Kjo gjuhë duhet të shprehë atë që, e marrë në një kuptim strikt, nuk mund të jetë thënë. Ajo është më shumë një instrument në duart e artistit, sesa të dijetarit. Ajo transmeton një mundësi (pushtet) dhe jo një njohje.

Ekzistenca dhe liria te Kierkegaardi.
Mënyra në të cilën Hegeli luan me konceptet nuk e angazhon ekzistencën konkrete dhe nuk na çon në njohjen e vetvetes. Kjo ishte optika në të cilën Kierkgaardi e kritikon Hegelin. Të ekzistosh nuk mund të përmblidhet në konceptin “ekzistoj”. Nuk mund të jepet një përkufizim për këtë koncept, megjithëse kjo do të ishte një rrugëdalje për ekzistencës njëkohësisht. Ne mendojmë sepse ne ekzistojmë dhe jo e anasjellta. Çdo ide që rrjedh nga kjo e dhënë është e kufizuar.
Ekzistenca është realiteti themelor i njeriut. Kierkegaardi niset nga parimi që energjia dhe serioziteti që përcakton këtë ose atë zgjedhje karakterizojnë qëndrimin e përshtatshëm përballë jetës, qëndrim që na vë automatikisht në relacion me origjinat tona: qëllimin e Zotit. Kjo është detyra e njeriut: jo vetëm qenia, por në një mënyrë specifike, infiniti duhet të paraqitet si infinit në ekzistencën kalimtare. Infiniti dhe pavdekshmëria janë të vetmet siguri.
Ekzistenca lidhet me shfaqjen e lirisë së përgjegjshme te një subjekt. Veprimi i njeriut realizohet nga ajo që ka ndodhur në zemër të subjektivitetit, dhe kjo është arsyeja pse ai merr përgjegjësi mbi veten.
Hegeli theksonte se gjithçka që ekziston duhet të gjejë në të vendin dhe justifikimin e vet. Por Kierkegaardi pohon jo vetëm vlerën absolute të çdo individi, pra të subjektivitetit individual, por edhe vetë të çdo çasti të përjetuar.
Ne jemi të lirë të përcaktojmë cilësinë e ekzistencës sonë. Kierkegaardi na vë megjithatë në ruajtje kundër iluzionit të autonomisë që do të mund të shpalosej aty. Ne mund të vendosim vetë të marrim përsipër jetën tonë. Megjithatë, paradoksi i ekzistencës qëndron në faktin se ne duhet të përpiqemi në çdo rast të gjejmë një ekuilibër me “faktorin” (Zotin) për të cilin ne jemi të hapur dhe që na përcakton. Ajo që përbën destinimin tonë është se ne jemi të varur.
Njëkohshmëria ndërmjet kuptimit dhe dëshirës transhendente i ikën, i shpëton mendimit. Në momentin ku mendimi lind, ai është i asgjësuar nga ekzistenca. Ja pra, përse Kierkegaardi flet për këtë paradoks.
Paradoksi i lirisë gjendet në faktin që ne besojmë me vetëdije lirinë tonë në Zoti, i cili na imponohet. Të besuarit nuk qëndron mbi arsyen, por ai është një kërkim në boshllëk, i inspiruar nga besimi. Prandaj dhe besimi është përfundimisht i pasigurt në çdo moment drejt pavdekësisë.
Liria është, pra, një qëndrim ekzistencial. Njeriu nuk është i lirë të jetë një tjetër nga vetvetja, përkundrazi, ai është i lirë të bëjë të duket (se është) të qenët një tjetër. Në rastin e dytë ai ka një raport të keq me vetveten. Koshient që të mos jetë në akord me natyrën e tij të vërtetë, ai zhytet në ankth, në agoni. Ai nuk mund ta ndreqë këtë situatë veçse me anën e vullnetit. Nëse ai dështon, është i lirë të dëshpërohet.
Liria e vërtetë supozon se nuk ka tjetër zgjidhje veç asaj që njeriu të ndjekë rrugën që duhet ndjekur. Kjo është dorëheqje nga alternativa e lirisë në pranimin e asaj që na transcedenton.
asaj që njeriu ndjek rrugën që ai duhet ta ndjekë.

Burimi: Panorama.al

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published.